Türkiye’de Neden Sokağa Çıkma Yasağı İlan Edilemiyor?

COVID-19’un Türkiye’ye yaşattığı bu zor günlerde pek çok kişi herkesin belli bir süre evlerinde kalması ihtimalinde bu salgının çok daha az hasarla atlatılabileceği konusunda hemfikir, dolayısıyla çoğu insanın aklında bir soru var: “Neden sokağa çıkma yasağı ilan edilmiyor?”. Elbette bu soruya politikacılar, hukukçular, sosyologlar, tıp profesörleri ve vatandaşlar farklı cevaplar verebilirler. Bu çalışmada, bu sorunun cevabı ekonomik bir çalışmayla incelenmiştir.

Çoğu yasağın bir maliyeti vardır. Örneğin: Hırsızlık suçtur, ancak insanların hayattaki temel ihtiyaçlarını da gidermesi gerekir. Kendisi için bir istihdam ve para kazanma şansı bulamayan insanın ise hırsızlık yapma eğilimi yükselir. Bundan dolayı, devlet ihtiyacı olan insanlara yardım etmek için bir uğraş gösterir. En başta toplumun düzenini sağlama amacıyla konulan bir yasak, sonrasında devlete bir maliyet olarak geri dönmüştür. Sokağa çıkma yasağı ise maliyeti yüksek olan bir yasak, çünkü bu süreçte insanlar işlerine gidemeyecek ve maaşlarını alamayacaklar. Daha öncesinde tasarruf yapamamış olan insanlar ise çok daha zor durumlarda kalacaklardır. Bundan dolayı insanların sokağa çıkmasını engelleyip işe gitmesini önleyen devletten, en azından insanların önemli ihtiyaçlarını gidermesi beklenir.

Her ülkenin farklı büyüklüklerde destek paketi çıkardığı şu sıralarda, Türkiye de 100 milyar TL’lik bir destek paketi yayımladı. Paketlerin büyüklükleri bariz, ancak paketlerin içeriklerinin yeterliliği ve ülkelerin ne kadar büyüklükte paketlere ihtiyacı olduğu ise o kadar net değil. İşte bu sebepten, bu çalışmanın odağı: Türkiye’de sokağa çıkma yasağının maliyetinin aylık ve 3 aylık olarak hesaplanması.

Öncelikle belirtmeliyim ki bu çalışmadaki hesaplamalar hane halkı harcamalarına dayanıyor. Sermaye oluşumu, ithalat, ihracat vb. kalemlerdeki değişimler hesaplamaların dışında tutularak hayati harcamalara odaklanmaya çalışıldı. Tablo 1’de 2018 hane halkı harcama dağılımlarını kullanarak hane halkının 2019 senesine ait 2. Çeyrek içindeki toplam ve aylık ortalama tüketimleri hesaplandı.

Tablo 1: Çeyreklik ve aylık olarak türlerine göre hane halkı harcama dağılımı (1000 TL)

Kaynak: TÜİK

Tablo 1’de hesaplanan toplam maliyet, hane halkının en temel ihtiyaçları olan gıda, kira, sağlık ve haberleşme maliyetlerinin toplamınıgöstermektedir. Nitekim, insanların evde kalma durumunda karşılanması gereken en temel ihtiyaçlar bunlardır. En kötü ihtimalle 3 ay (1 çeyrek) boyunca evde kalması gereken insanların devlete olan maliyeti 294 milyar TL’dir. En iyi ihtimalle 1 aylık bir sokağa çıkma yasağının maliyeti ise 98 milyar TL. Burada 2 yeni soru ile karşılaşıyoruz:

  1. Bu maliyet devlet için büyük bir yük mü? (Evet)
  2. Devlet hane halkının tamamına mı yardım etmeli?

Öncelikle birinci soru üzerine düşünülürse, bu soru devletin 2019 yılı içerisinde yaptığı harcamalara bakılarak yorumlanabilir. Tablo 2 gerekli veriyi bize gösteriyor. Üst satırda hane halkının harcamalarını görürken, alt satırda ise devlet harcamalarını görüyoruz. Bu harcamalar 2017, 2018 ve 2019 yılları ve bu yılların 2. çeyrek dönemleri için ayrı ayrı gösterilmiştir. Burada odaklanılması gereken ise 2019 yılının 2. çeyreğindeki devlet harcamasıdır ki bunun tutarı yaklaşık 160 milyar TL’dir, ve bu harcama 2017’den beri artış halinde. Yani normal şartlar altında devletin Nisan-Haziran aylarında yapacağı harcama yaklaşık 160 milyar TL olacaktır. Hane halkının mağdur olmaması için ihtiyaç duyulan tutar ise , yukarıda hesapladığımız üzere 295 milyar TL idi. 1 çeyrekte, devletin normal şartlar altında, farklı sektörler ve amaçlar için kullandığı miktarın neredeyse iki katına ulaşan bir maliyet görülüyor burada. Dolayısıyla birinci sorumuzu “Evet” olarak cevaplıyoruz.

Tablo 2: Hane halkının ve devletin yıllık ve çeyreklik harcamaları

Kaynak: TÜİK

Böyle bir durumda maalesef ikinci sorunun sorulması elzem oluyor: “Devlet hane halkının tamamına mı yardım etmeli?”. Bunda dolayı, Türkiye’nin 295 milyar TL’lik meblağı karşılayamayacağı durum için ikinci bir hesaplamaya ihtiyaç duyuluyor: İnsanların sadece bir kısmının ihtiyaçlarını karşılamak. Durumu iyi olan insanların zaten harcamalarını bir süre karşılayabileceklerini varsayarak hane halkının sadece %40’ının ihtiyaçlarının karşılandığı bir vaka hazırlandı. Tablo 3’te, ilk %20 en fakir gelir grubunu gösterirken beşinci %20 ise en zengin gelir grubunu gösteriyor.

Tablo 3: Gelire göre sıralı %20’lik grupların harcama türleri içindeki payları, Türkiye, 2018 (TÜİK)

Tablo 4: Hane halkının en fakir %40’lık kesimi için harcamalar (1000 TL)

Tablo 3’teki oranlardan yola çıkılarak Tablo 1 revize edildiğinde ortaya Tablo 4 çıkıyor. Yani en başta yapılan hesaplamalar, Türkiye’deki hane halkının en fakir %40’lık kesiminin yaptığı harcama dağılımlarıyla oranlanınca Tablo 4’teki sonuçlara ulaşılıyor. Bu durumda, Türkiye’nin sokağa çıkma yasağı ilan etmesi durumunda devletten beklenen minimum destek tutarı 3 ay için 83 milyar TL, aylık ise yaklaşık 27 milyar TL’dir. Bu çalışma gösteriyor ki ihtiyaç sahibi haneler için aylık ortalama 27 milyar TL’nin altında destek içeren paketler, Türkiye için, yetersiz paketlerdir.

Dikkat edilmesi gereken bir nokta var: Bu çalışma şirketlerin nakit akışı, hastaneler veya korona virüsü tedavileri için gereken destek tutarlarını kapsamamaktadır. Burada hesaplanmış olan aylık ortalama 27 milyar TL sadece hane halkının en fakir %40’lık kesiminin en temel ihtiyaçlarını temsil etmektedir. Yani sokağa çıkma yasağı ve ekonomik istikrarın bir arada devam edebilmesi burada hesaplanandan çok daha maliyetli bir durum.

 

İsa Tayyip Alan 

Boğaziçi Üniversitesi Ekonomi Bölümü

Türkiye’de Neden Sokağa Çıkma Yasağı İlan Edilemiyor?” üzerine 3 yorum

  1. Gayet yerinde bir tespit ve hesaplama yapılmış.Yazınızı beğendim sizi takip etmeye başladım umarım yazılarınız devamı gelirde okuyama devam ederiz.

    Liked by 2 people

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s